مرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم السلام)مطالعات فقه سیاست2783-30625920250823A Reflection on the Jurisprudential Challenge of Distributive Justice within the Nation–State Paradigm Based on Citizenship-Derived Entitlement to Natural Resourcesتأملی در چالش فقهی عدالت توزیعی در پارادایم کشور-ملت بر اساس حق ناشی از تابعیت اصلی بر منابع طبیعی سرزمین732733683FAحسنعلیعلی اکبریاندانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى0000-0001-5526-4829Journal Article20250923Natural resources constitute among the most significant assets at the disposal of governments for purposes of allocation and distribution. The criterion of distributive justice is structured upon the rights of individuals. Within the <em>Dār al-Islām–Ummah</em> paradigm, Islamic jurisprudence has articulated the rights that function as standards for the just distribution of public property, Muslims’ collective assets, public commons, and other categories of <em>Bayt al-Māl</em>. By contrast, the prevailing paradigm in contemporary societies is that of the nation–state, and these two paradigms entail divergent implications for the notion of just distribution. Accordingly, in order to attenuate the tension between these paradigms, the present article seeks to examine the nature of jurisprudential solutions capable of reducing this conflict and of rearticulating the rights of the people (<em>millat</em>) at both domestic and transnational levels within the framework of the juristic paradigm.
The principal findings of the study, derived through an analytical–ijtihādī methodology, indicate that the rule of objective set-off (<em>muqāṣṣah nawʿiyyah</em>), when conjoined with the element of guardianship (<em>wilāyah</em>), constitutes the only comprehensive solution for overcoming this challenge. Moreover, although the particular rights and priorities accorded to the people in both paradigms regarding the utilization of a country’s natural resources may mitigate the intensity of the tension, they are not, in themselves, sufficient to resolve it fully. Furthermore, the doctrines of legal obligation (<em>qāʿidat al-ilzām</em>) and respect for laws (<em>qāʿidat al-iḥtirām al-qawānīn</em>) do not possess adequate efficacy in this context, and personal set-off (<em>muqāṣṣah shakhṣiyyah</em>) is likewise inapplicable to the issue. The relevance of this discussion to the concept of citizenship lies in the individual’s status as a constituent member of a nation and the consequent realization of his or her entitlement to the natural resources of that territory.<span lang="FA">منابع طبیعی از مهم‌ترین منابعی هستند که در اختیار دولت‌ها برای توزیع قرار دارند. ضابطه عدالت توزیعی بر مبنای حقوق افراد سامان می‌یابد. فقه، در الگوواره دارالاسلام ـ امت، حقوق معیار در توزیع عادلانه اموال حکومت، اموال مسلمانان، مباحات عامه و سایر اموال بیت‌المال را تبیین کرده است؛ در حالی که الگوواره حاکم بر جوامع معاصر، الگوواره کشور ـ ملت است و این دو الگوواره، اقتضائات متفاوتی در زمینه توزیع عادلانه دارند. ازاین‌رو، به‌منظور کمرنگ‌کردن چالش میان این دو الگوواره، چیستی راه‌حل‌های فقهی‌ای که بتواند این تعارض را کاهش دهد و حقوق ملت را در دو سطح درون‌کشوری و برون‌کشوری در چارچوب الگوواره فقهی بازخوانی کند، مطمح‌نظر این مقاله قرار گرفته است. </span>
<span lang="FA">اهم یافته‌های مقاله، که با روش تحلیلی ـ اجتهادی به دست آمده است، نشان می‌دهد که قاعده مقاصه نوعی با انضمام عنصر ولایت، تنها راه‌حل کامل برای برون‌رفت از این چالش به شمار می‌آید. همچنین حقوق جزئی و اولویت‌هایی که در هر دو الگوواره برای ملت در بهره‌مندی از منابع طبیعی کشور مطرح است، اگرچه تا حدی از شدت چالش می‌کاهد، اما به‌تنهایی قادر به حل کامل آن نیست. افزون بر این، قواعد الزام و احترام قوانین نیز در این زمینه از کارایی کافی برخوردار نیستند و مقاصه شخصی نیز در این مسئله جریان ندارد. ارتباط این بحث با مقوله تابعیت، ناظر به قرار گرفتن فرد به‌عنوان جزئی از ملت یک کشور و تحقق حق او نسبت به منابع طبیعی آن سرزمین است.<span> </span></span>https://spj.markazfeqhi.com/article_733683_1e3e3a9df270ecd59bc98207c4823ab7.pdfمرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم السلام)مطالعات فقه سیاست2783-30625920250823Pathways for the Realization of Political Freedom in the Qur’anراهکارهای تحقق آزادی سیاسی در قرآن3356733681FAمحسنرضوانیعضو هیئت علمی و دانشیار گروه علوم سیاسی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)عبداللهنظریدانشآموخته دکترای قرآن و علوم سیاسی جامعه المصطفی العالمیه(Journal Article20250928Political freedom has long confronted Islamic thinkers with numerous intellectual challenges at both theoretical and practical levels, as well as with respect to its nature, rationale, and modality. In general, an authentic understanding of this concept must be derived and extracted from the primary source of religion, namely the Holy Qur’an. The Qur’an recognizes political freedom for citizens of a religious political order and conceptualizes it as emancipation and the absence of external constraints (such as tyrannical and oppressive powers) aimed at establishing a God-centered and virtue-oriented society. Drawing upon library resources, the collection of revelatory data, and exegetical monographs, the present study seeks to answer the question: “What are the pathways for the realization and expansion of political freedom in the Qur’an?” The findings of this research, obtained through a descriptive–analytical method, indicate that from the Qur’anic perspective, the pathways for realizing and expanding political freedom consist of political participation, consultation, oversight, and political counsel. Awareness of these pathways and mechanisms, through the formation of a coherent network of Qur’anic concepts, can provide a deeper understanding and clearer comprehension of political freedom and the means for its realization and expansion in society from the Qur’anic viewpoint.<span lang="FA">آزادی سیاسی در میان اندیشوران اسلامی همواره از جنبه‌های نظری و عملی، و نیز از نظر چگونگی، چرایی و چیستی، با چالش‌های فکری فراوانی مواجه بوده است. به طور کلی، دیدگاه اصیل در این زمینه را باید از منبع اصلی دین، یعنی قرآن کریم، استنباط و استخراج نمود. قرآن آزادی سیاسی را برای شهروندان نظام سیاسی دینی به رسمیت می‌شناسد و آن را به معنای رهایی و نبود موانع بیرونی (طاغوتیان و ستمگران) به منظور تشکیل جامعه‌ای خداباور و فضیلت‌مدار معرفی می‌کند. این پژوهش با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، گردآوری داده‌های وحیانی و تک‌نگاره‌ها تفسیری، در پیِ پاسخ به این پرسش است که «راهکارهای تحقق و گسترش آزادی سیاسی در قرآن کدامند؟». یافته‌های علمی پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی به دست آمده، نشان می‌دهد که راهکارهای تحقق و گسترش آزادی سیاسی از منظر قرآن، «مشارکت، مشورت، نظارت و نصیحت سیاسی» است. آگاهی از این راهکارها و سازوکارها می‌تواند با تشکیل شبکه‌ای منسجم از مفاهیم قرآنی، درکی عمیق‌تر و فهمی روشن‌تر از آزادی سیاسی و راهکارهای تحقق و گسترش آن در جامعه از منظر قرآن را ارائه دهد.</span>https://spj.markazfeqhi.com/article_733681_59449c9579b895ad9a6979d663113da6.pdfمرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم السلام)مطالعات فقه سیاست2783-30625920250823Exploring the Formulation and Application of the Concept of “Social Justice” in the Theory of “Wilayat al-Faqih” with Emphasis on Jurisprudential Textsدر جستجوی صورت بندی و کاربست مفهوم « عدالت اجتماعی» در نظریهی «ولایت فقیه» با تأکید بر متون فقهی5778733680FAمحمد هادیحمیدیاناستادیار موسسه امام خمینی و عضو شورای علمی مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم السلامJournal Article20250921“Justice,” as one of the fundamental conditions for the political legitimacy of the fully qualified Supreme Jurist, has received special attention in jurisprudential and religious–epistemic texts. Nevertheless, the discussion regarding the relationship between “social justice” and the theory of Wilayat al-Faqih is considered an innovative jurisprudential and interdisciplinary endeavor. Research on justice within the theoretical and practical domains of Wilayat al-Faqih remains a novel field requiring refinement and systematic formulation. The present study, employing a descriptive–analytical method, demonstrates that some contemporary jurists have sought to employ “social justice” as a median principle and have offered both independent and dependent interpretations of the theory of Wilayat al-Faqih; among them are jurists such as Mesbah Yazdi, Mohammad Javad Fazel Lankarani, and Mohsen Araki. Moreover, some jurists and hadith scholars have elucidated the relationship between “social justice” and the theory of Wilayat al-Faqih based on certain narrations, among which the phrase <em>“Lola Hozur al-Hadir”</em> in the Shaqshaqiyah Sermon is a significant narration in the domain of social justice. Following Imam Khomeini, some of his students have made substantial contributions in this regard. Contemporary hadith scholar Mohammad Reza Hakimi has also established a strong linkage between “social justice” and the theory of Wilayat al-Faqih; in some of his works, he staunchly defends the Jurist’s Authority, while in others, he critiques it without negating it. This study also notes that the concepts of “justice” and “social justice” have, in some instances, served as the basis for critique or negation of the Jurist’s Authority, thereby systematizing the critical and opposing discourse on the subject.<span lang="AR-SA">«عدالت» به‌عنوان یکی از شروط اساسی «مشروعیت سیاسی» ولی فقیهِ جامع‌الشّروط در متون فقهی و معارفی، مورد توجه ویژه‌ای قرار گرفته است. با این حال، بحث پیرامون نسبت میان «عدالت اجتماعی» و «نظریه ولایت فقیه» یکی از نوآوری‌های فقهی و فعالیت‌های میان‌رشته‌ای به شمار می‌آید. «عدالت‌پژوهی» در حوزه نظری و عملی «ولایت فقیه» موضوعی نوظهور است که نیازمند تنقیح و صورتبندی دقیق می‌باشد. </span>
<span lang="AR-SA">مقاله حاضر، با روش توصیفی ـ تحلیلی، نشان می‌دهد که برخی از فقهای معاصر کوشیده‌اند تا «عدالت اجتماعی» را به‌عنوان حد وسط به کار گیرند و تبیین‌هایی مستقل یا غیرمستقل از نظریه ولایت فقیه ارائه دهند؛ از جمله فقیهانی چون مصباح یزدی، محمدجواد فاضل لنکرانی و محسن اراکی. از سوی دیگر، برخی فقها و حدیث‌پژوهان بر اساس برخی روایات، رابطه میان «عدالت اجتماعی» و «نظریه ولایت فقیه» را تبیین کرده‌اند. فقره «لولا حضور الحاضر» ذیل خطبه شقشقیه یکی از روایات مهم در باب «عدالت اجتماعی» محسوب می‌شود. پس از امام خمینی، برخی از شاگردان ایشان گام‌های بلندی در این زمینه برداشته‌اند. </span>
<span lang="AR-SA">همچنین، حدیث‌پژوه معاصر، محمدرضا حکیمی، پیوند وسیعی میان «عدالت اجتماعی» و «نظریه ولایت فقیه» برقرار کرده است. وی در برخی آثار، مدافع سرسخت ولایت فقیه و در برخی دیگر، منتقد (نه نافی) آن است. این مقاله همچنین به این نکته توجه دارد که مفهوم «عدالت» و «عدالت اجتماعی» در برخی موارد دستمایه نقد یا نفی ولایت فقیه نیز قرار گرفته است؛ به این ترتیب، ادبیات نافیانه و نقادانه نیز به‌صورت نظام‌مند صورتبندی شده است.</span>https://spj.markazfeqhi.com/article_733680_3cb68d669fd03616dbf63433f16a73ef.pdfمرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم السلام)مطالعات فقه سیاست2783-30625920250823Jurisprudential Analysis of the “Obligation of Compliance” in International Treatiesبررسی فقهی «وجوب وفا» در معاهدات بین المللی79100733679FAمحمدمتقیانمدرس سطوح عالی حوزه علمیه قمJournal Article20251014In the contemporary era, Muslim states, like other states, seek to expand their international relations and engage in international treaties according to the necessities arising from the administration of state and national affairs. Consequently, a jurisprudential examination of the “obligation to comply with international treaties” becomes imperative. Although the issue of the “obligation of compliance” with treaties has been addressed both in interpersonal relations and in international relations from jurisprudential and legal perspectives, most studies in the jurisprudential domain concerning international treaties have not followed an ijtihādi method; instead, they have established the rule of “bindingness of contracts” based on assumed evidences. The present study, employing an ijtihādi approach grounded in jurisprudential evidences—after introducing the legal typology of international treaties and affirming their binding nature from the perspective of international law—demonstrates their binding nature from the viewpoint of the Sacred Law as well. To substantiate this, five evidences—the verse <em>“Fulfill the contracts”</em> (<em>Awfu bil-‘Uqud</em>), the verse <em>“Fulfill the covenant”</em> (<em>Awfu bil-‘Ahd</em>), the opening verses of Sūrah al-Tawbah, general principles of covenant fulfillment, and the covenant of Mālik al-Ashṭar—have been examined; however, ultimately only the general principles of covenant fulfillment and the covenant of Mālik al-Ashṭar are accepted as the jurisprudential basis for the obligation to comply with international treaties.<span lang="FA">در دوران معاصر، دولت‌های مسلمان نیز همچون دیگر دولت‌ها، به مقتضای نیازهای خود در اداره امور کشور، تلاش می‌کنند دامنه ارتباطات بین‌المللی خود را گسترش داده و وارد معاهدات بین‌المللی شوند. از این رو، بررسی و تأمل فقهی درباره «وجوب وفای به معاهدات بین‌المللی» ضرورت می‌یابد. اگرچه موضوع «وجوب وفا» به معاهده هم در روابط میان افراد و هم در روابط بین‌الملل از دو جنبه فقهی و حقوقی مورد بررسی قرار گرفته است، اما اغلب تحقیقات فقهی در خصوص معاهدات بین‌المللی، دور از روش اجتهادی بوده و با مفروض انگاشتن برخی ادله، قاعده «لزوم قراردادها» را بنیان نهاده‌اند. </span>
<span lang="FA">مقاله حاضر، با روش اجتهادی و مبتنی بر ادله فقهی ـ پس از بیان موضوع‌شناسی حقوقی معاهدات بین‌المللی و اثبات لزوم آنها از منظر حقوق بین‌الملل ـ لزوم آنها را از منظر شرع مقدس نیز اثبات می‌نماید. اگرچه برای اثبات این موضوع، پنج دلیل ـ آیه «أوفوا بالعقود»، آیه «أوفوا بالعهد»، آیات ابتدایی سوره مبارکه توبه، عمومات وفای به عهد و عهد مالک اشتر ـ مورد بحث قرار گرفته است، لیکن در نهایت تنها عمومات وفای به عهد و عهد مالک اشتر به عنوان مستند وجوب فقهی وفای به معاهدات بین‌المللی مورد پذیرش قرار می‌گیرند.</span>https://spj.markazfeqhi.com/article_733679_b6fade2704c8f8dd27a861c2fa790f6a.pdfمرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم السلام)مطالعات فقه سیاست2783-30625920250823Re-examination of Sayyid Lari’s Critique on the Absoluteness of the Jurist’s Authority in Sheikh Ansari’s Al-Makasibبررسی نقد سید عبدالحسین لاری به اطلاق نظریه ولایت فقیه شیخ انصاری101122733678FAمنصورمهدویاستادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه جهرمJournal Article20250505The issue of the Jurist’s Authority (Wilayat al-Faqih) constitutes one of the most important pillars of the Islamic community during the era of occultation, and Shiʿi jurists have paid particular attention to this topic. The approach to the discussion of the Jurist’s Authority among Shiʿi jurists is not uniform. For instance, Sheikh Ansari, in <em>Al-Makasib</em>, addresses the issue of the Jurist’s Authority and its evidences independently, without direct reference to the views of other jurists. In contrast, Sayyid ʿAbd al-Husayn Lari critically evaluates Sheikh Ansari’s treatise, presenting various critiques while simultaneously articulating his own theory. Sayyid Lari seeks, through different arguments, to challenge Sheikh Ansari’s position as a representative of those opposing the absoluteness of the Jurist’s Authority, and even delineates certain specific domains as the scope of the Jurist’s Authority. Accordingly, this study investigates the comparative assessment between Sayyid ʿAbd al-Husayn Lari’s critical approach and that of Sheikh Ansari. Employing an analytical–comparative method, the research demonstrates that Sayyid Lari’s perspective in understanding the absolute authority of the jurist is well-grounded in evidences, thereby posing a serious challenge to the purported lack of understanding of absolute authority attributed to Sheikh Ansari. However, considering that Sheikh Ansari presents a different view in other works, such as <em>Al-Qada</em>, it is ultimately observed that, contrary to the initial impression, he also acknowledges the absoluteness of the Jurist’s Authority.<span lang="FA">بحث ولایت فقیه یکی از مهم‌ترین ارکان جامعه اسلامی در عصر غیبت است و فقهای شیعه توجه ویژه‌ای به این موضوع داشته‌اند. شیوه پرداختن به ولایت فقیه در میان فقیهان شیعه یکسان نبوده است. به عنوان نمونه، شیخ انصاری در کتاب «المکاسب» بدون توجه مستقیم به آرای سایر فقیهان، مسأله ولایت فقیه و ادله آن را مورد بحث قرار داده است. در مقابل، سید عبدالحسین لاری با نگاهی انتقادی به رساله شیخ پرداخته و ضمن بیان نقدهایی، کوشیده است نظریه خویش را نیز در این زمینه ارائه کند. سید لاری با استدلال‌های مختلف، نظر شیخ انصاری را به عنوان نماینده مخالفان ولایت مطلقه فقیه به چالش کشیده و حتی برخی عرصه‌های خاص را به عنوان محدوده ولایت فقیه معرفی کرده است. </span>
<span lang="FA">بر این اساس، قضاوت میان رویکرد انتقادی سید عبدالحسین لاری و شیخ انصاری موضوع مورد بررسی این مقاله است. مقاله حاضر با روش تحلیلی-تطبیقی نشان می‌دهد که دیدگاه سید لاری در فهم ولایت مطلقه فقیه از ادله، مصاب است و بر این اساس، عدم فهم ولایت مطلقه از سوی شیخ انصاری با چالش جدی مواجه می‌شود. با این حال، با توجه به اینکه شیخ انصاری نظر متفاوتی را در سایر آثارش، مانند کتاب «القضاء»، ابراز داشته است، در پایان درمی‌یابیم که برخلاف تصور اولیه، ایشان نیز به اطلاق ولایت فقیه باور دارد.</span>https://spj.markazfeqhi.com/article_733678_2be46c303de198da49fd9a85423b1f57.pdfمرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم السلام)مطالعات فقه سیاست2783-30625920250823The Position of Mohaqqiq Na’ini and Sheikh Fazlollah Nouri in Relation to the Constitutional Law of the Iranian Constitutional Revolutionجایگاه محقق نائینی و شیخ فضل الله نوری در نسبت با قانون اساسی مشروطه123144734513FAمحمدمیرحسینی اشکوریدانشجوی دکتری ، گروه علوم سیاسی ، واحد قم ، دانشگاه آزاد اسلامی ، قم، ایرانمحمدترابیدانشیار، گروه علوم سیاسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایرانعلیشیرخانیاستاد گروه علوم سیاسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.Journal Article20250908The Constitutional Revolution represents a turning point in the history of constitutional law in Iran, in which the political thought of jurists played a decisive role in legitimizing the new legal order. Among them, Mohaqqiq Na’ini and Sheikh Fazlollah Nouri, as two central figures of the Constitutional era, hold a special position in relation to the constitutional movement. The Constitution can be examined from multiple dimensions, and the role of each of these Shiʿi jurists in relation to it can be studied. This research focuses on the Constitutional Law of the Revolution and its First Supplement, employing an analytical–comparative method to examine the role of each figure. The findings indicate that Sheikh Fazlollah’s influence was prior, occurring before the final drafting of the Constitution and its Supplement; more precisely, during the law-writing process, he was influential. By incorporating the presence of jurists in the legislative process, he sought to ensure the legitimacy of the laws enacted by the Parliament. Mohaqqiq Na’ini, in the subsequent stage and in the final drafting of the Constitutional Law and its Supplement, paid attention to those provisions that could be grounded in Shariʿa and sought to explain them using juristic language. Accordingly, Na’ini is considered a theorist who justified and reinforced the Constitutional Law within the framework of Shariʿa. Although Nouri’s influence, particularly through the Supplement, has a prominent and decisive position in Iranian constitutional history in terms of theoretical depth and long-term effects, he should be regarded as the principal architect and founder of the discourse of juristic oversight over legislation.نهضت مشروطه نقطه عطفی در تاریخ حقوق اساسی ایران محسوب می‌شود که در آن، اندیشه سیاسی فقیهان نقش تعیین‌کننده‌ای در تبیین مشروعیت نظم حقوقی جدید ایفا کرد. در این میان، محقق نائینی و شیخ فضل‌الله به‌عنوان دو چهره محوری عصر مشروطه، جایگاه ویژه‌ای در نسبت با مشروطه دارند. مشروطه را از ابعاد متعددی می‌توان مورد توجه قرار داد و نقش هر یک از این دو مجتهد شیعی را در نسبت با آن مورد مطالعه قرار داد. این پژوهش، قانون اساسی مشروطه و متمم نخستین آن را مورد توجه قرار داده، سعی می‌کند به روش تحلیلی – تطبیقی نقش هر یک را مورد مطالعه قرار دهد. یافته پژوهش حاکی از آن است که نقش شیخ فضل الله پیشنی است. یعنی قبل از تدوین نهایی قانون و متمم آن و به تعبیر دقیق‌تر در فرایند نگارش قانون، تاثیرگذار بوده است. وی با گنجاندن حضور مجتهدین در فرایند قانون‌گذاری، به دنبال تضمین مشروعیت قوانین مصوب مجلس بوده است. نائینی در مرحله بعد و تدوین نهایی قانون اساسی مشروطه و متمم آن، فرازهایی از آن را که می‌توان به شریعت مستند ساخت را مورد توجه قرار داده و با ادبیات فقیهانه سعی در توضیح آن نموده است. بنابراین نائینی نظریه‌پرداز توجیه و تقویت قانون اساسی مشروطه در چارچوب شریعت محسوب می‌شود. تأثیر نوری هرچند در قالب متمم قانون اساسی از حیث عمق نظری و آثار بلندمدت، جایگاهی برجسته و تعیین‌کننده در تاریخ حقوق اساسی ایران دارد. وی را باید طراح اصلی و بنیان‌گذار گفتمان نظارت فقهی بر قانون‌گذاری دانست.https://spj.markazfeqhi.com/article_734513_da7d88e73710bf1aa4ebfeb4d6d4b79a.pdf